niedziela, 29 października 2017

Powstanie Machabeuszy - Zarys Konfliktu, cz. I.

                                    Tytułem wstępu


Tekst ten przygotowałem z m.in. z myślą o niegdyś ogłoszonym tu projekcie 15mm armii Seleukidów. Nic z tego nie wyszło, prawdopodobnie również nie posiądę takiej armii w 28mm. Postanowiłem jednak opublikować materiały jakie miały być dodatkiem do zdjęć figurek. W kolejno pojawiających się postach opiszę krótko przyczyny i przebieg żydowskiego powstania Machabeuszy (167-160 p.n.e.) przeciwko Królestwu Seleukidów. Ten konflikt jest praktycznie w Polsce nieznany, dlatego może być dla niektórych szczególnie ciekawy z powodu „świeżości tematu”. Główny nacisk jednak położę na kwestie wojskowe tj. na zaprezentowanie armii obu stron konfliktu, sposobu walki, liczb. Mam nadzieję, że ktoś kiedyś skorzysta z tego tekstu przy budowie własnych sił do jakiegoś systemu bitewnego. Treść ubogacę przypisami, dzięki którym będzie można jeszcze bardziej wzbogacić swoją wiedzę. Na końcu zamieszczę również bibliografię. W razie jakiś wątpliwości, chęci poszerzenia wiedzy, zapytań o sam tekst i możliwość jego powielania proszę pisać na e-mail MarekKrassus@interia.pl bądź bezpośrednio pod moimi postami.


Geneza i przebieg konfliktu, cz. I

Królestwo Syrii powstało na gruzach państwa Achemenidów w czasach wojen spadkobierców Aleksandra Wielkiego. Niezależnie od swej potęgi i bogactwa w pierwszej połowie II wieku p.n.e. przeżywało kolejny wielki kryzys. Wysiłek  Antiocha III Wielkiego włożony w próby zahamowania rozkładu królestwa, jego renowacji i umocnienia nie przyniósł oczekiwanych rezultatów. Mimo swej wyprawy na Partię i Baktrię oraz błyskotliwego sukcesu odniesionego bitwie pod Panion nad głównym rywalem w regionie,  królestwem Egiptu, władca Syrii musiał się zmierzyć z kolejnym wrogiem.

Antioch III Wielki

Nierozważnie rozpoczęto konflikt zbrojny z Republiką Rzymską. Nieudana wyprawa do Hellady zakończyła się klęską pod Termopilami w 191 p.n.e. W roku następnym Antioch III poniósł kolejną, pod Magnezją, gdzie pomimo zebrania wielkiej armii jego  wieloetniczne wojsko uległo mniejszym siłom rzymsko-pergamońskim. Po przegranej wojnie zawarto pokój w Apamei w 188 p.n.e.[1]  Królestwo Syrii utraciło swe małoazjatyckie tereny położone po zachodniej stronie gór Taurus, z ich zasobami ludzkimi. Syn króla, Antioch, trafił do Rzymu jako zakładnik, drastycznie zredukowano flotę, musiano również pozbyć się słoni bojowych oraz także wypłacić ogromną kontrybucję, która zrujnowała finansowo monarchię. Ta ostatnia poniekąd przyczyniła się również do śmierci Antiocha III, w trakcie zamieszek spowodowanych próbą podreperowania królewskiego skarbca kosztem świątyni Bela w Elamie.[2]

Królestwo Syrii po pokoju w Apamei, 188 p.n.e.

Również jego następca, Seleukos IV musiał zmagać się ze spłatą należności wobec Rzymu. Wzorem ojca próbował w tym celu złupić kolejne miejsce kultu, którym była świątynia jerozolimska. Został zabity w dwunastym roku rządów, przez swego ministra skarbu Heliodorusa.[3]
Dzięki jego śmierci oraz poparciu pergamońskiego władcy Eumenesa II na tronie zasiadł Antioch IV Epifanes, brat Seleukosa. Prowadził politykę nieprowokowania kolejnego konfliktu z Rzymem. Zamiast tego skupił się na odbudowie królestwa. W tym celu przeprowadzał reformy administracyjne, wykorzystując wiedzę zdobytą podczas pobytu w Republice.[4] Umacniał kraj wewnętrznie, wprowadzając politykę hellenizacji mieszkańców swego zróżnicowanego etnicznie państwa. Królestwo Syrii od dawna było dręczone przez lokalne tendencje separatystyczne, które dodatkowo osłabiały Seleukidów gdy ci prowadzili wojny z zewnętrznym zagrożeniem w postaci agresywnego państwa Partów, bądź królestwa Egiptu. 

Antioch IV Epifanes

Antioch IV odbudował i zreformował armię królewską jak również spróbował zabezpieczyć południe swego państwa najeżdżając ogarnięty konfliktem dynastycznym Egipt. Po dwóch latach, w 168 p.n.e, zajął tereny delty podchodząc do Eleusis, pod Aleksandrią. Jego wyprawa zakończyła się klęską, tam bowiem został powstrzymany przez ultimatum rzymskiego posła Gajusa Popiliusza Lenasa. Nie chcąc ryzykować kolejnej wojny z Rzymem, wzmocnionym sukcesem odniesionym nad Macedonią pod Pydną, Antioch IV wycofał się do Syrii. Podczas swej powrotnej podróży wkroczył do Jerozolimy.[5]
Będąca częścią Celesyrii Judea znalazła się pod panowaniem Seleukidów po ich zwycięstwie nad Lagidami w V wojnie syryjskiej, prowadzonej w latach 202-199 p.n.e. Żydzi niezadowoleni z polityki podatkowej Ptolemeuszy, uciskającej ich mały naród, chętnie wykorzystali sytuację i dołączyli do Antiocha III.[6] Rozpoczęli oblężenie ptolemejskiego garnizonu Jerozolimy, dzięki czemu zyskali sobie wdzięczność króla. Okazał on ją poprzez uszanowanie żydowskiego prawa oraz pomoc w odbudowie kraju. Udzielił również dużego wsparcia świątyni poprzez dary ofiarne, pieniężne i ulgi podatkowe, które podtrzymał również król Seleukos IV.[7]

Seleukos IV  Filopator

Na panowanie tego władcy przypada zaognienie konfliktów o ziemię i wpływy. Toczyły się one pomiędzy wielkimi żydowskimi rodami: Tobiaidów, Szymonidów, Machabeuszy oraz Oniadów, z których to ostatnich wywodził się arcykapłan Oniasz III, syn Szymona II. Przedsmakiem przyszłych wydarzeń był spór Oniasza z Szymonem z plemienia Beniamina, przełożonym nad świątynią, dotyczący sprawowania kontroli nad targowiskiem miejskim[8]. Nie potrafiąc wypracować konsensusu Szymon udał się po wsparcie do Appoloniosa z Tarsu, pełniącego funkcję namiestnika Celesyrii, donosząc o skarbcu świątynnym i prawdopodobnej defraudacji części datków królewskich  przez Oniasza. W związku z kryzysem finansowym królestwa Syrii na polecenie królewskie posłano do Jerozolimy ministra skarbu Heliodora.  Mimo swych wysiłków został on tam jedynie upokorzony, przez co Oniasz musiał udać się do Antiochii i stracił swój urząd na rzecz brata Jazona. W tym samym czasie tzn. w 175 p.n.e. królem został Antioch IV Epifanes, o którego poparcie zabiegał nowy arcykapłan. Jazon oferował nowemu władcy srebro, oczekując w  zamian możliwości urządzenia w Jerozolimie gimnazjonu i efebojonu. Uzyskał zgodę, a na ich inauguracje przybył prawdopodobnie sam król.[9]

Judea z okresu powstania Machabeuszy. 

Konflikt o wpływy był tylko jedną z przyczyną niepokojów wewnętrznych w Judei. Doszły  do niego również spory ideologiczno-religijne związane z przenikającą do Jerozolimy kulturą hellenistyczną. Jej zwolennicy, silni zwłaszcza w sąsiednim Egipcie, popierając króla zyskali zgodę na częściową hellenizację. Kierowała nimi chęć zmniejszenia rygoru narzucanego przez judaizm oraz aspiracje do stania się członkami wspólnoty kulturowej świata zdominowanego przez Hellenów. Ważne dla nich były też kwestie ekonomiczne. Dzięki statutowi polis można było prowadzić intratny handel z innymi krainami o podobnym statusie, dzięki czemu  gospodarka Judei nie opierałby się głownie na wpływach z rolnictwa. Zmiany dotyczyły również tego sektora i kwestii posiadania ziemi uprawnej. Obowiązujące żydowskie prawo uniemożliwiało elitom, w postaci wielkich rodów, nieskrępowane niczym wchłanianie małych gospodarstw należących do uboższych chłopów. [10]
Jazona niebawem zastąpił Menelaos, brat Szymona z plemienia Beniamina, który zaoferował Antiochowi większą daninę od swego poprzednika. Nie był jednak później w stanie wywiązać się z niej, nawet pomimo wysiłków Sostratosa, dowódcy garnizonu jerozolimskiego złożonego z cypryjskich najemników. Przez swe problemy w spłacie należności Menelaos i Jazon musieli udać się do króla, a zastępcą arcykapłana na czas jego nieobecności został Lizymach. Zbiegło to się z buntem w Tarsie i Mallos, którymi król musiał zająć się osobiście.[11] W wyniku intrygi związanej z pozyskiwaniem świątynnego złota na daninę dla Antiocha, Menelaos zabił przebywającego w Antiochii Oniasza. W tym samym czasie w Jerozolimie  wybuchły zamieszki, których ofiarą padł sam Lizymach.[12]  Menelaosowi udało się uniknąć kary za morderstwo tylko po to aby w 169 p.n.e. toczyć dalej spór z Jazonem, który próbował nieudanie odzyskać swą dawną władzę siłą. W wyniku klęski zginął on później na wygnaniu.[13]
            Upokorzony Antioch IV, wracając ze swej nieudanej kampanii wojennej, postanowił interweniować bojąc się pogrążenia Judei w większym chaosie. Stłumił brutalnie niepokoje wśród żydów oraz splądrował świątynie zabierając oprócz złota naczynia sakralne.[14] Następnie powrócił do Antiochii, pozostawiając w Jerozolimie dowódców oraz oddział Mizyjczyków Apoloniusza.  Kontynuowali oni prześladowania ludności z miejskiej twierdzy, Akry,[15] zapewniając również wsparcie i ochronę zwolennikom hellenizmu.
W tym okresie miało mieć miejsce wydarzenie zwane ohydą spustoszenia. W świątyni jerozolimskiej ustawiono ołtarz, na którym składano nieczyste ofiary Zeusowi Kseniosowi. Zarówno to wydarzenie jak i brutalność działań hellenizacyjnych budzą wątpliwości.[16]

C.D.N...


[1] Appian, XI, 8, 37.
[2] Wolski, Dzieje i upadek Imperium Seleukidów, Kraków 1999, s. 63-95.
[3] Appian, XI, 45; Nawrot, Kryzys religijny w Judei za Antiocha IV Epifanesa,  Poznań 2012, s. 58.
[4] Tarn, Cywilizacja Hellenistyczna, Warszawa 1957, str., 56-57, 345; Sekunda, Seleukid and Ptolemaic reformed Army. Volume 1: The Seleucid Army under Antiochus IV Epihanes, Stockeport 1994, s. 4; Świderkówna, Hellada królów, Warszawa 2008, s. 401-402.
[5] 1 Mch. 16,21; Ant. XII, 242-245; Justynus, XXXIV, 2; Wolski, op. cit., s. 95-96.
[6] Ant. XII, 132-135; Tarn, op. cit., str. 341;  Ciecieląg, Żydzi w okresie drugiej świątyni, Kraków 2011, str.159-160;
[7] Ant. XII, 138-14; o  autentyczności traktatu, zob. Ciecieląg, op. cit., s. 188-189.
[8] 2 Mch. 3, 1-6.
[9] 2 Mch. 4, 21-23; Ant. XII, 237-241; Tchernikover, Hellenistic Civilization and Jews, Philadelphia 1962, s.162; Ciecieląg, op. cit., s. 191-193.
[10] Tarn, op. cit., str. 342; Ciecieląg, op. cit., s. 194-195.
[11] 2 Mch. 4, 23-29.
[12] 2 Mch. 4, 39-43.
[13] 2 Mch. 5, 1-11.
[14] 1 Mch. 1, 20-24; 2 Mch. 5, 11-17, 21; Ant. XII, 249-250.
[15] 1 Mch. 1, 29-40; 2 Mch. 5, 25-26.
[16] 1 Mch. 1, 37-61; 2 Mch. 6, 2-5;  Ant. XII, 253-255; Więcej wyjaśnia Nawrot, op. cit., s. 227-269.

Brak komentarzy:

Publikowanie komentarza